Een liefdesgedicht: vormen en voorbeelden

Een liefdesgedicht is een gedicht waarin de liefde voor een ander centraal staat. De meeste liefdesgedichten spreken de geliefde aan, beschrijven iets van die persoon en zeggen wat de dichter voelt, vaak met vergelijkingen of beelden. Een liefdesgedicht kan rijmen en een vaste vorm hebben, zoals het sonnet, maar het kan ook in vrij vers zijn geschreven, zonder rijm en vaste maat. Liefdespoëzie heeft in het Nederlands een lange traditie, van middeleeuwse minneliederen tot dichters als Bredero, Hooft en Herman Gorter.

Wat er vaak in een liefdesgedicht staat

Een liefdesgedicht heeft geen vaste inhoud. Wel komen bepaalde elementen vaak terug:

  • De geliefde aanspreken. Met ‘je’ of ‘jij’, met een naam of met een koosnaam.
  • Een beschrijving van de ander. Het uiterlijk, een gewoonte, een gebaar of een manier van praten.
  • Beeldspraak. De ander of de liefde vergeleken met iets anders, zoals licht, warmte, een seizoen of een thuis.
  • Het gevoel van de dichter. Verlangen, dankbaarheid, verwondering of juist gemis.
  • Een moment. Een herinnering, een gewone ochtend of de toekomst.

Een gedicht voor een verjaardag, huwelijk of jubileum is een vorm van wat het Algemeen letterkundig lexicon gelegenheidspoëzie noemt: poëzie die geschreven is naar aanleiding van een belangrijke gebeurtenis. Zulke gedichten hebben een lange geschiedenis. In de zestiende tot en met de achttiende eeuw werden ze soms zelfs bij dichters besteld.

Een lange traditie

Het middeleeuwse minnelied

Volgens het Algemeen letterkundig lexicon van de DBNL ontstond in de twaalfde en dertiende eeuw het minnelied: hoofse lyriek over een zuivere liefde. De dichter diende een geliefde die werd voorgesteld als een onbereikbaar ideaal. Het verlangen werd niet vervuld. De term werd ook gebruikt voor gedichten over een meer lichamelijke liefde. Het genre ontstond in de Provence en verspreidde zich over West-Europa.

Petrarca en zijn navolgers

De Italiaanse dichter Petrarca (1304–1374) schreef vooral liefdessonnetten over een geïdealiseerde, onbereikbare vrouw. Zijn stijl werd eeuwenlang nagevolgd, ook in Nederland. Dat heet petrarkisme. Kenmerkend zijn tegenstellingen, zoals ‘hij is vuur, zij is ijs’, en vaste vergelijkingen voor de schoonheid van de geliefde: een huid als sneeuw, lippen als rozen, tanden als parels en ogen als sterren. Het lexicon noemt Bredero (Groote bron der minne, 1622), P.C. Hooft, Constantijn Huygens en Jacob Cats als bekende Nederlandse dichters van liefdesliederen in die traditie.

Herman Gorter

Een voorbeeld van een liefdesgedicht in eenvoudige taal is een gedicht van Herman Gorter (1864–1927). Het staat in zijn bundel Verzen uit 1890 en begint met de regels:

‘Zie je ik hou van je, / ik vin je zoo lief en zoo licht’

Gorter schreef in de spelling van zijn tijd, en ‘vin’ staat er zo in het origineel. Het gedicht gebruikt eenvoudige, bijna gesproken taal. De volledige tekst staat op de website van de DBNL.

Vormen

Rijm

Rijm is volgens het lexicon de herhaling van gelijke klanken op korte afstand, zoals ‘la’ en ‘na’. Meestal gaat het om eindrijm: rijm aan het eind van de regels. Rijm was eeuwenlang een van de belangrijkste kenmerken van Europese gedichten, maar het is geen noodzakelijk onderdeel van poëzie. Moderne dichters gebruiken het minder vaak.

De volgorde van de rijmklanken heet het rijmschema. Bekende vormen zijn gepaard rijm (aabb), gekruist rijm (abab) en omarmend rijm (abba). Het lexicon beschrijft ook rijmdwang: een rijmwoord dat de lezer ongewenst of onpoëtisch vindt, maar dat de dichter gebruikte omdat er geen ander rijmwoord was. Het lexicon noemt het voorbeeld van ‘twaalf’ en ‘herfst’, twee woorden waar geen rijmwoord voor te vinden is.

Het sonnet

Het sonnet is een gedicht van veertien regels, meestal verdeeld in een octaaf van acht regels (twee keer vier) en een sextet van zes regels (twee keer drie). Tussen octaaf en sextet ligt vaak een wending, de volta. Inhoudelijk vormt het sextet vaak een tegenstelling met het octaaf. Hoe het sonnet precies is ontstaan, is niet helemaal duidelijk. De oudste sonnetten werden begin dertiende eeuw op Sicilië geschreven. Daarna kwam het genre tot bloei in Italië, vooral bij Petrarca. In de renaissance was het de dichtvorm bij uitstek.

Vrij vers

Bij vrij vers ontbreken een vaste maat en vaak ook rijm. De regels zijn ongelijk van lengte en er is geen vaste strofebouw. Volgens het lexicon zorgden in het Nederlandse taalgebied vooral de expressionisten na de Eerste Wereldoorlog voor de doorbraak van deze vorm. Omdat rijm en maat ontbreken, kan de nadruk sterker op de inhoud en de beelden liggen.

Voorbeelden

De gedichten hieronder zijn door de redactie geschreven als illustratie van de vormen op deze pagina. Een schuine streep (/) geeft het eind van een regel aan.

Gekruist rijm (abab)

Je vindt mijn sleutels in de la, / je lacht als ik de melk vergeet, / ik kijk je elke ochtend na / alsof ik nog niet alles weet.

Gepaard rijm (aabb)

Tien jaar, en elke dag nog jij, / nog steeds die warme plek naast mij. / Wat ook verandert, waar we gaan, / ik hoop dat wij er samen staan.

Vrij vers

Je slaapt nog. / Op het aanrecht staat je kopje van gisteren, / met de afdruk van je lippen. / Ik zet het niet in de vaatwasser. / Nog niet.

Het eerste en tweede voorbeeld hebben een regelmatige maat van acht lettergrepen per regel. Het derde voorbeeld heeft geen rijm en geen vaste maat. Het beeld van het kopje draagt daar het gevoel.

Gedicht, kaart of brief

Een liefdesgedicht staat soms op zichzelf, maar vaak ook in een kaart of brief. Wat er meestal in zulke teksten staat, beschrijven een liefdesbrief schrijven, de valentijnskaart en de jubileumkaart. Ook in trouwgeloften worden soms dichtregels gebruikt. Daarover gaat trouwgeloften schrijven. Meer manieren om liefde te uiten staan in het overzicht liefde uiten.

Bronnen

  1. Algemeen letterkundig lexicon (2012–). Minnelied-1. DBNL. dbnl.org
  2. Algemeen letterkundig lexicon (2012–). Petrarkisme. DBNL. dbnl.org
  3. Algemeen letterkundig lexicon (2012–). Liefdeslied. DBNL. dbnl.org
  4. Gorter, H. (1890). [Zie je ik hou van je]. In Verzen (ed. E. Endt, 3e druk 1987). DBNL. dbnl.org
  5. DBNL. Herman Gorter (auteurspagina). dbnl.org
  6. Algemeen letterkundig lexicon (2012–). Gelegenheidspoëzie. DBNL. dbnl.org
  7. Algemeen letterkundig lexicon (2012–). Rijm. DBNL. dbnl.org
  8. Algemeen letterkundig lexicon (2012–). Rijmschema. DBNL. dbnl.org
  9. Algemeen letterkundig lexicon (2012–). Rijmdwang. DBNL. dbnl.org
  10. Algemeen letterkundig lexicon (2012–). Sonnet. DBNL. dbnl.org
  11. Algemeen letterkundig lexicon (2012–). Sextet. DBNL. dbnl.org
  12. Algemeen letterkundig lexicon (2012–). Vrij vers-2. DBNL. dbnl.org

Laatst gecontroleerd: . Redactie: Liefde.org team. Algemene informatie, geen persoonlijk advies.

Verder lezen