Aantrekkingskracht

Waarom je op iemand valt, is maar voor een deel te verklaren. Psychologisch onderzoek wijst steeds op dezelfde factoren: mensen die je vaak tegenkomt, mensen die op je lijken (of lijken te lijken), uiterlijk en het gevoel dat de ander jou ook leuk vindt. Dat zijn gemiddelde effecten over veel mensen. Op wie één bepaald persoon valt, blijkt vooraf nauwelijks te voorspellen. En een deel van de bekende bevindingen is kleiner dan vroeger werd gedacht.

Nabijheid: wie je tegenkomt

Een van de oudste bevindingen is ook een van de simpelste: je raakt vooral bevriend met mensen die je vaak tegenkomt. Al in 1950 beschreven Leon Festinger, Stanley Schachter en Kurt Back dat studenten vaker bevriend raakten met mensen die in hetzelfde gebouw woonden dan met mensen die verder weg woonden. Het open studieboek Psychology van OpenStax noemt nabijheid daarom ‘de belangrijkste factor’ bij aantrekking.

Dat nabijheid zelf iets doet, en niet alleen dat mensen die op elkaar lijken dicht bij elkaar wonen, liet een Duits experiment uit 2008 zien. Mitja Back en collega’s gaven 54 eerstejaarsstudenten bij een introductiebijeenkomst een willekeurige stoel. Een jaar later beoordeelden studenten die toevallig naast elkaar hadden gezeten hun vriendschap als hechter. Ook in dezelfde rij zitten had dat effect. De onderzoekers schreven dat mensen ‘misschien vrienden worden simpelweg omdat ze het juiste willekeurige nummer trokken’. Het ging hier om vriendschap, niet om romantiek, en om een kleine groep.

Vertrouwdheid: vaker zien, leuker vinden?

Nabijheid werkt deels doordat je iemand vaker ziet. De psycholoog Robert Zajonc stelde in 1968 dat het alleen al herhaald zien van iets je houding erover positiever maakt. Dit heet het mere exposure-effect, vrij vertaald: het effect van ‘alleen maar blootstelling’. Zijn bewijs ging vooral over woorden, onzinwoorden en symbolen. Woorden die vaker voorkomen, hadden bijvoorbeeld een positievere betekenis voor mensen.

Later onderzoek maakt het beeld genuanceerder. Matthew Montoya en collega’s bundelden in 2017 de resultaten van 81 artikelen. Ze vonden een omgekeerde U-vorm: bij herhaald zien stijgt het ‘leuk vinden’ eerst, maar bij heel vaak zien neemt het weer af. De onderzoekers concluderen dat de bestaande verklaringen voor het effect de resultaten niet goed kunnen verklaren. Onderzoek naar echte gesprekken tussen onbekenden, waarin meer praten samenging met meer aantrekking, staat bij hoe vaak spreken daters af.

Gelijkenis

Mensen voelen zich vaak aangetrokken tot mensen die op hen lijken. Een grote meta-analyse van Montoya en collega’s uit 2008, met 313 onderzoeken, vond een sterk verband tussen aantrekking en zowel echte als ervaren gelijkenis. Maar er zat een addertje onder het gras. Echte gelijkenis telde vooral als mensen elkaar nog niet of nauwelijks hadden gesproken. In bestaande relaties hing echte gelijkenis niet duidelijk samen met aantrekking. Het gevoel dat je op elkaar lijkt, deed dat wel. Wat onderzoek zegt over de vraag of tegenpolen elkaar aantrekken, staat bij gelijk of tegenpolen.

Uiterlijk

Uiterlijk speelt bij een eerste kennismaking een grote rol. In 1966 organiseerden Elaine Walster en collega’s een ‘computerdansfeest’ voor studenten, waarbij deelnemers willekeurig aan elkaar werden gekoppeld. De onderzoekers verwachtten dat mensen het liefst iemand zouden kiezen die ongeveer even aantrekkelijk was als zijzelf. Dat bleek niet zo. Hoe aantrekkelijk de partner was, bepaalde verreweg het meest hoe leuk iemand die partner vond en of hij of zij nog een keer wilde afspreken. Persoonlijkheidstests en intelligentiescores voorspelden niet welke koppels goed bij elkaar pasten.

Judith Langlois en collega’s bundelden in 2000 onderzoek in elf meta-analyses. Mensen bleken het vrij eens te zijn over wie aantrekkelijk is, binnen en tussen culturen. Aantrekkelijke kinderen en volwassenen werden positiever beoordeeld en behandeld, ook door mensen die hen kenden.

Een bekend idee is dat mannen meer op uiterlijk letten en vrouwen meer op inkomen. In vragenlijsten zeggen mannen en vrouwen dat inderdaad verschillend. Maar een meta-analyse van Paul Eastwick en collega’s uit 2014, met 97 onderzoeken, liet zien dat het verschil in echte beoordelingen klein was. Uiterlijk hing bij beide seksen matig tot sterk samen met romantische interesse, inkomensvooruitzichten bij beide maar zwak. Hoe dat in speeddate-onderzoek naar voren kwam, staat bij speeddaten.

Wederkerigheid: iemand die jou leuk vindt

Mensen vinden anderen vaak leuker als ze merken dat die hen leuk vinden. Montoya en Chester Insko onderzochten in twee studies waarom. Als iemand laat merken dat hij of zij je aantrekkelijk vindt, lees je daar volgens hun resultaten goede bedoelingen in. Die verwachte goede bedoelingen verklaarden voor een deel waarom mensen de aantrekking beantwoordden.

Montoya en Robert Horton werkten dat in 2014 uit tot een breder model. Volgens hen draait aantrekking vooral om twee inschattingen: kan deze persoon iets bijdragen aan wat ik belangrijk vind, en wil deze persoon dat ook? Gelijkenis, uiterlijk en wederkerigheid passen volgens hen allemaal in dat model. Wel maakt het uit hoe die interesse eruitziet: in speeddate-onderzoek werd iemand die bijna iedereen leuk vond, zelf juist minder leuk gevonden. Dat staat ook bij speeddaten.

Waarom val je op de een en niet op de ander?

Al deze factoren gelden gemiddeld. Wie wie leuk gaat vinden, blijkt veel lastiger te voorspellen. Samantha Joel, Eastwick en Eli Finkel lieten deelnemers aan twee speeddate-onderzoeken vooraf meer dan honderd vragenlijsten invullen over hun eigenschappen en voorkeuren. Een computermodel kon daarmee voor een deel voorspellen wie veel mensen leuk vond en wie door veel mensen leuk werd gevonden. Maar welke twee mensen juist op elkaar vielen, kon het model met geen enkele combinatie van gegevens voorspellen. De onderzoekers concluderen dat ‘klikken’ moeilijk te voorspellen is voordat twee mensen elkaar ontmoeten.

Ook wat mensen zelf zeggen te zoeken, voorspelt weinig. In het onderzoek van Eastwick en Finkel uit 2008 voorspelden de voorkeuren die deelnemers vooraf opgaven niet op wie ze tijdens een speeddate vielen. Volgens de onderzoekers weten mensen dus niet altijd wat hun oordeel over een ander beïnvloedt. Over het gevoel van een directe klik gaat liefde op het eerste gezicht.

De grenzen van het onderzoek

Veel klassieke onderzoeken naar aantrekking werden gedaan met Amerikaanse studenten, in het lab of bij een eerste ontmoeting. Wat geldt voor een eerste indruk, geldt niet vanzelf voor een relatie die jaren duurt, zoals de resultaten over gelijkenis laten zien.

Sommige bekende effecten bleken bovendien kleiner dan gedacht. Een voorbeeld is het idee dat de kleur rood iemand aantrekkelijker maakt. Gabrielle Lehmann en collega’s bundelden in 2018 de studies hierover. Bij mannen die vrouwen beoordeelden vonden ze een klein effect, bij vrouwen die mannen beoordeelden een heel klein effect. Er waren aanwijzingen dat het effect in de gepubliceerde studies werd overschat. De effecten leken in de loop van de tijd kleiner te worden, en bij vrouwen kleiner in vooraf geregistreerde studies. Wat er in het lichaam en de hersenen gebeurt als de aantrekking eenmaal toeslaat, staat bij hormonen en liefde. Meer artikelen staan in het overzicht psychologie.

Bronnen

  1. OpenStax. Psychology 2e, paragraaf 12.7 Prosocial behavior. OpenStax, Rice University. Over: Festinger, L., Schachter, S. & Back, K. (1950). Social pressures in informal groups. openstax.org
  2. Back, M.D., Schmukle, S.C. & Egloff, B. (2008). Becoming friends by chance. Psychological Science, 19(5), 439–440. doi.org/10.1111/j.1467-9280.2008.02106.x. Persbericht: sciencedaily.com
  3. Zajonc, R.B. (1968). Attitudinal effects of mere exposure. Journal of Personality and Social Psychology, 9(2, Pt.2), 1–27. doi.org/10.1037/h0025848
  4. Montoya, R.M., Horton, R.S., Vevea, J.L., Citkowicz, M. & Lauber, E.A. (2017). A re-examination of the mere exposure effect: The influence of repeated exposure on recognition, familiarity, and liking. Psychological Bulletin, 143(5), 459–498. doi.org/10.1037/bul0000085
  5. Montoya, R.M., Horton, R.S. & Kirchner, J. (2008). Is actual similarity necessary for attraction? A meta-analysis of actual and perceived similarity. Journal of Social and Personal Relationships, 25(6), 889–922. doi.org/10.1177/0265407508096700
  6. Walster, E., Aronson, V., Abrahams, D. & Rottman, L. (1966). Importance of physical attractiveness in dating behavior. Journal of Personality and Social Psychology, 4(5), 508–516. doi.org/10.1037/h0021188
  7. Langlois, J.H., Kalakanis, L., Rubenstein, A.J., Larson, A., Hallam, M. & Smoot, M. (2000). Maxims or myths of beauty? A meta-analytic and theoretical review. Psychological Bulletin, 126(3), 390–423. doi.org/10.1037/0033-2909.126.3.390
  8. Eastwick, P.W., Luchies, L.B., Finkel, E.J. & Hunt, L.L. (2014). The predictive validity of ideal partner preferences: A review and meta-analysis. Psychological Bulletin, 140(3), 623–665. doi.org/10.1037/a0032432
  9. Eastwick, P.W. & Finkel, E.J. (2008). Sex differences in mate preferences revisited: Do people know what they initially desire in a romantic partner? Journal of Personality and Social Psychology, 94(2), 245–264. doi.org/10.1037/0022-3514.94.2.245
  10. Montoya, R.M. & Insko, C.A. (2008). Toward a more complete understanding of the reciprocity of liking effect. European Journal of Social Psychology, 38(3), 477–498. doi.org/10.1002/ejsp.431
  11. Montoya, R.M. & Horton, R.S. (2014). A two-dimensional model for the study of interpersonal attraction. Personality and Social Psychology Review, 18(1), 59–86. doi.org/10.1177/1088868313501887
  12. Joel, S., Eastwick, P.W. & Finkel, E.J. (2017). Is romantic desire predictable? Machine learning applied to initial romantic attraction. Psychological Science, 28(10), 1478–1489. doi.org/10.1177/0956797617714580
  13. Lehmann, G.K., Elliot, A.J. & Calin-Jageman, R.J. (2018). Meta-analysis of the effect of red on perceived attractiveness. Evolutionary Psychology, 16(4). doi.org/10.1177/1474704918802412

Laatst gecontroleerd: . Redactie: Liefde.org team. Algemene informatie, geen persoonlijk advies.

Verder lezen