Oxytocine

Oxytocine is een hormoon dat vooral bekend is van de bevalling en het geven van borstvoeding. In dieronderzoek speelt het ook een rol bij binding tussen partners en tussen ouder en kind. Daarom heet het in de media het ‘knuffelhormoon’. Bij mensen is het bewijs veel zwakker dan die bijnaam doet vermoeden. Veel studies met oxytocine-neusspray waren te klein, een bekende bevinding over vertrouwen bleek bij herhaling niet te kloppen, en het meten van oxytocine in bloed is lastig.

Wat is oxytocine?

Oxytocine is een peptide: een kleine eiwitachtige stof. Volgens een overzichtsartikel van Heon-Jin Lee en collega's wordt het gemaakt in de hypothalamus, een gebied diep in de hersenen, en via de hypofyse afgegeven. Al in 1906 werd beschreven dat het de baarmoeder laat samentrekken. Lange tijd keken onderzoekers vooral naar die rol bij de voortplanting.

Pas de laatste decennia is er meer aandacht voor wat oxytocine in de hersenen doet. Volgens hetzelfde overzicht is het betrokken bij sociaal geheugen, hechting, seksueel gedrag, moederlijk gedrag en agressie, maar ook bij dingen als leren, angst, eten en pijn. Het is dus geen stof met één taak.

De prairiewoelmuis

De bijnaam ‘knuffelhormoon’ komt voor een groot deel uit onderzoek bij de prairiewoelmuis. Volgens een overzicht van Hasse Walum en Larry Young vormt maar zo'n 9 procent van de zoogdiersoorten vaste paren, en de prairiewoelmuis is daar een van. Bij deze dieren bevordert oxytocine in de hersenen dat ze een voorkeur voor één partner ontwikkelen. Als onderzoekers de oxytocinereceptor blokkeren, ontstaat die voorkeur na het paren niet. Prairiewoelmuizen hebben ook meer van die receptoren in bepaalde hersengebieden dan verwante soorten die geen vaste paren vormen.

Toch is ook dit beeld minder simpel dan gedacht. In 2023 maakten onderzoekers prairiewoelmuizen zonder werkende oxytocinereceptor. Die dieren vormden toch een voorkeur voor hun partner, kregen jongen en zorgden voor hen. Binding was bij deze muizen dus ook zonder die receptor mogelijk.

Wat onderzoek bij stellen vond

Oxytocine in het bloed van nieuwe stellen

Een studie van Inna Schneiderman, Ruth Feldman en collega's mat oxytocine in het bloed van 60 stellen die drie maanden samen waren, en van 43 mensen zonder relatie. De verliefde stellen hadden duidelijk hogere waarden. Die bleven zes maanden later hoog. De waarden hingen samen met hoe goed partners op elkaar afgestemd waren, met aanraking en positieve gevoelens. Maar ze hingen ook samen met zorgen en piekeren over de partner en de relatie. Stellen die na een half jaar nog samen waren, hadden bij de eerste meting andere waarden dan stellen die uit elkaar waren gegaan.

Knuffelen en bloeddruk

Een studie onder 59 vrouwen vond dat vrouwen die zeiden vaak door hun partner geknuffeld te worden, hogere oxytocinewaarden en een lagere bloeddruk hadden. Het ging om vrouwen vóór de overgang. Het is een verband, geen bewijs dat knuffelen via oxytocine de bloeddruk verlaagt.

Neusspray bij ruzie

In een studie van Beate Ditzen en collega's kregen 47 stellen oxytocine of een nepmiddel via een neusspray, en daarna bespraken ze een conflict. Met oxytocine lieten ze verhoudingsgewijs meer positieve communicatie zien, en na het conflict was het stresshormoon cortisol lager dan met het nepmiddel. Het effect op communicatie was net statistisch significant.

Afstand tot een ander

In een studie van Dirk Scheele en collega's hielden mannen met een vaste relatie na oxytocine-neusspray zo'n 10 tot 15 centimeter meer afstand van een aantrekkelijke vrouw die ze voor het eerst ontmoetten. Bij vrijgezelle mannen gebeurde dat niet. De onderzoekers zien dat als een mogelijke rol voor oxytocine bij trouw. Het is één studie, alleen bij mannen.

Het replicatieprobleem

In de jaren na 2005 verschenen veel studies waaruit bleek dat oxytocine-neusspray allerlei sociaal gedrag zou beïnvloeden. Walum en collega's schreven dat oxytocine daardoor bijna ‘het elixer van het sociale brein’ leek. Daarna kwam de kritiek.

Te kleine studies

In 2016 rekenden Hasse Walum, Irwin Waldman en Larry Young na hoe sterk de studies met oxytocine-neusspray waren. De gemiddelde studie bij gezonde mensen had maar 16 procent kans om een echt bestaand effect te vinden. Voor een betrouwbare studie zouden ongeveer 352 deelnemers nodig zijn, terwijl de helft van de studies 49 deelnemers of minder had. Hun conclusie: de studies zijn over het algemeen te klein, en de kans is groot dat de meeste gepubliceerde resultaten geen echte effecten zijn. Ze wijzen er ook op dat onduidelijk is hoeveel oxytocine uit een neusspray echt diep in de hersenen komt.

Vertrouwen: niet herhaald

Een beroemde studie uit 2005 vond dat mensen met oxytocine-neusspray meer geld toevertrouwden aan een onbekende in een spel. In 2020 werd dat onderzoek op grote schaal en volgens een vooraf vastgelegd plan herhaald. In de opzet die het meest op het origineel leek, had oxytocine geen effect op vertrouwen. Een kritisch overzicht uit 2015 kwam al tot de conclusie dat het bewijs voor een verband tussen oxytocine en vertrouwen bij mensen niet overtuigend is.

Meten in bloed

Michael McCullough en collega's lieten zien dat veelgebruikte commerciële testen voor oxytocine in bloed onbetrouwbaar zijn als het bloed niet eerst wordt bewerkt. Die testen pikken ook andere stoffen op. Dat maakt veel onderzoek naar oxytocinewaarden moeilijk te beoordelen. Ook de studie bij nieuwe stellen hierboven gebruikte zo'n commerciële testkit.

Waarom ‘knuffelhormoon’ te simpel is

De bijnaam suggereert dat oxytocine mensen gewoon liever maakt. Onderzoek laat iets anders zien. Psycholoog Carsten de Dreu vond in experimenten met mannen dat oxytocine de voorkeur voor de eigen groep vergrootte, en in mindere mate een negatievere houding tegenover een andere groep. Volgens de onderzoekers trekt dat het idee van oxytocine als ‘liefdesdrug’ of ‘knuffelstof’ in twijfel.

Jennifer Bartz en collega's schrijven dat de sociale effecten van oxytocine vaak zwak of tegenstrijdig zijn. Ze stellen dat de effecten afhangen van de situatie en van de persoon. In de studie bij nieuwe stellen hing oxytocine ook samen met zorgen over de relatie, niet alleen met fijne gevoelens. En psycholoog Sandra Langeslag benadrukt dat er geen apart liefdeshormoon bestaat: elke stof heeft meerdere functies, en liefde hangt samen met veel stoffen en hersengebieden tegelijk.

Oxytocine is dus wel betrokken bij binding, maar het is geen knop voor liefde of vertrouwen. Een overzicht van alle stoffen die met liefde in verband worden gebracht, zoals dopamine en vasopressine, staat bij hormonen en liefde. Wat er in de hersenen gebeurt, lees je bij liefde en het brein. Over aanraking in relaties gaat lichamelijke aanraking. Meer artikelen staan bij psychologie.

Bronnen

  1. Lee, H.J., Macbeth, A.H., Pagani, J.H. & Young, W.S. (2009). Oxytocin: The great facilitator of life. Progress in Neurobiology, 88(2), 127–151. doi.org/10.1016/j.pneurobio.2009.04.001
  2. Walum, H. & Young, L.J. (2018). The neural mechanisms and circuitry of the pair bond. Nature Reviews Neuroscience, 19(11), 643–654. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  3. Berendzen, K.M., Sharma, R., Mandujano, M.A. e.a. (2023). Oxytocin receptor is not required for social attachment in prairie voles. Neuron, 111(6), 787–796. doi.org/10.1016/j.neuron.2022.12.011
  4. Schneiderman, I., Zagoory-Sharon, O., Leckman, J.F. & Feldman, R. (2012). Oxytocin during the initial stages of romantic attachment: Relations to couples' interactive reciprocity. Psychoneuroendocrinology, 37(8), 1277–1285. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  5. Light, K.C., Grewen, K.M. & Amico, J.A. (2005). More frequent partner hugs and higher oxytocin levels are linked to lower blood pressure and heart rate in premenopausal women. Biological Psychology, 69(1), 5–21. doi.org/10.1016/j.biopsycho.2004.11.002
  6. Ditzen, B., Schaer, M., Gabriel, B., Bodenmann, G., Ehlert, U. & Heinrichs, M. (2009). Intranasal oxytocin increases positive communication and reduces cortisol levels during couple conflict. Biological Psychiatry, 65(9), 728–731. doi.org/10.1016/j.biopsych.2008.10.011
  7. Scheele, D., Striepens, N., Güntürkün, O. e.a. (2012). Oxytocin modulates social distance between males and females. Journal of Neuroscience, 32(46), 16074–16079. doi.org/10.1523/JNEUROSCI.2755-12.2012
  8. Walum, H., Waldman, I.D. & Young, L.J. (2016). Statistical and methodological considerations for the interpretation of intranasal oxytocin studies. Biological Psychiatry, 79(3), 251–257. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
  9. Declerck, C.H., Boone, C., Pauwels, L., Vogt, B. & Fehr, E. (2020). A registered replication study on oxytocin and trust. Nature Human Behaviour, 4(6), 646–655. doi.org/10.1038/s41562-020-0878-x
  10. Nave, G., Camerer, C. & McCullough, M. (2015). Does oxytocin increase trust in humans? A critical review of research. Perspectives on Psychological Science, 10(6), 772–789. doi.org/10.1177/1745691615600138
  11. McCullough, M.E., Churchland, P.S. & Mendez, A.J. (2013). Problems with measuring peripheral oxytocin: Can the data on oxytocin and human behavior be trusted? Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 37(8), 1485–1492. doi.org/10.1016/j.neubiorev.2013.04.018
  12. De Dreu, C.K.W., Greer, L.L., Van Kleef, G.A., Shalvi, S. & Handgraaf, M.J.J. (2011). Oxytocin promotes human ethnocentrism. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(4), 1262–1266. doi.org/10.1073/pnas.1015316108
  13. Bartz, J.A., Zaki, J., Bolger, N. & Ochsner, K.N. (2011). Social effects of oxytocin in humans: Context and person matter. Trends in Cognitive Sciences, 15(7), 301–309. doi.org/10.1016/j.tics.2011.05.002
  14. Langeslag, S.J.E. (2024). Refuting six misconceptions about romantic love. Behavioral Sciences, 14(5), 383. pmc.ncbi.nlm.nih.gov

Laatst gecontroleerd: . Redactie: Liefde.org team. Algemene informatie, geen persoonlijk advies.

Verder lezen