Actief luisteren

Actief luisteren is een manier van luisteren waarbij de luisteraar probeert de volledige betekenis te begrijpen van wat de ander zegt, dus ook het gevoel erachter, en dat laat merken door het in eigen woorden terug te geven. De term komt van psychologen Carl Rogers en Richard Farson, die er in 1957 over schreven. Het is een van de bekendste vaardigheden in communicatietrainingen. Onderzoek bij stellen is verdeeld: bij ruzies bleek de techniek in een bekend onderzoek van John Gottman weinig voor te komen en niet samen te hangen met een goed huwelijk, terwijl aandachtig luisteren als de partner over stress vertelt wel samengaat met meer tevredenheid.

Waar het begrip vandaan komt

De basis ligt bij Carl Rogers, bekend van de cliëntgerichte therapie. Rogers noemde het teruggeven van wat een cliënt voelt ‘reflectie van gevoelens’. Samen met Richard Farson schreef hij in 1957 een tekst met de titel Active Listening, uitgegeven door het Industrial Relations Center van de Universiteit van Chicago. Die tekst ging niet over liefde, maar over werk: hoe leidinggevenden naar hun medewerkers kunnen luisteren.

Psycholoog Thomas Gordon leerde deze manier van luisteren in 1946 en 1947 aan het counselingcentrum van de Universiteit van Chicago. Hij nam de naam ‘actief luisteren’ over uit het artikel van Farson en maakte het een vast onderdeel van zijn cursussen. In 1962 begon hij met een training voor ouders, die in 1970 een boek werd: Parent Effectiveness Training. Gordon is ook de bedenker van de ik-boodschap, die vaak samen met actief luisteren wordt genoemd. Zie de ik-boodschap.

Wat Rogers en Farson ermee bedoelden

Volgens Rogers en Farson gaat het erom dat de luisteraar ‘in de spreker kruipt’: begrijpen wat iemand vanuit zijn of haar eigen standpunt wil zeggen, en dat ook laten merken. Ze beschreven drie dingen die daarbij horen:

• Luisteren naar de volledige betekenis. Een boodschap heeft volgens hen twee kanten: de inhoud en het gevoel of de houding eronder. Pas samen geven die de betekenis.
• Reageren op gevoelens. Soms is de inhoud veel minder belangrijk dan het gevoel. Hun voorbeeld: een arbeider die roept dat hij zijn draaibank wel kan omsmelten tot paperclips, bedoelt vooral dat hij walgt of boos is.
• Letten op alle signalen. Aarzelingen, gezichtsuitdrukking, houding, handbewegingen en ademhaling zeggen ook iets.

Ze beschreven ook wat volgens hen juist niet werkt bij dit soort luisteren: oordelen, advies geven, en zelfs geruststellen of complimenteren. Een opmerking als ‘het komt vast goed’ kan volgens hen overkomen als een poging om de ander af te houden, in plaats van als steun.

Opvallend is hoe sterk Rogers en Farson de nadruk legden op de houding van de luisteraar. Wie alleen doet alsof hij geïnteresseerd is, valt volgens hen snel door de mand. Actief luisteren was voor hen geen trucje, maar een vorm van respect voor de ander. Ze noemden het ook moeilijk: het vraagt oefening en de bereidheid om de wereld even door de ogen van een ander te zien.

De bekende spelregel

In dezelfde tekst stelden Rogers en Farson een experiment voor bij een verhitte discussie. Iemand mag pas zijn eigen standpunt geven als hij eerst in eigen woorden heeft herhaald wat de vorige spreker zei, zo dat die spreker het ermee eens is. Alleen de woorden napraten telt niet, schreven ze: dat bewijst alleen dat iemand de woorden heeft gehoord.

Wat Gottman vond bij stellen

In 1998 publiceerden John Gottman en collega’s een onderzoek waarin ze 130 pas getrouwde stellen zes jaar volgden. Ze keken onder meer of partners in een gesprek over een twistpunt elkaar parafraseerden of hun gevoelens samenvatten. Dat gebeurde maar zelden. En het gebruik ervan voorspelde geen geslaagd huwelijk.

Gottman noemde actief luisteren ‘onnatuurlijk’ voor stellen tijdens een conflict. Het vragen ervan was volgens hem ‘emotionele gymnastiek’. Wat wel samenging met een goed huwelijk, waren zachtheid, mededogen en elkaar kunnen kalmeren. Meer over dit onderzoek staat in het onderzoek van Gottman.

Kritiek op die conclusie

Niet iedereen was het eens met Gottman. De onderzoekers Scott Stanley, Thomas Bradbury en Howard Markman schreven in 2000 dat zijn aanbeveling om te stoppen met trainingen in actief luisteren ‘op zijn best voorbarig’ was. Ze wezen op problemen in de opzet: de stellen waren niet willekeurig gekozen, er werd niet gecontroleerd voor verschillen die er al aan het begin waren, en uit gegevens over samenhang werden harde conclusies over oorzaak en gevolg getrokken.

Een belangrijk verschil zit in de vraag wat er onderzocht werd. Gottman keek of stellen uit zichzelf actief luisterden tijdens een ruzie. Dat zegt nog niet wat er gebeurt als stellen het bewust leren en gebruiken in een gesprek dat daarvoor bedoeld is.

Luisteren als de ander over stress vertelt

Nieuwer onderzoek kijkt naar luisteren buiten ruzies om. Kuhn, Bodenmann en collega’s lieten 365 stellen twee gesprekken van acht minuten voeren. Telkens vertelde één partner over iets stressvols uit het eigen leven, terwijl de ander reageerde zoals hij of zij normaal zou doen. Onderzoekers codeerden elke tien seconden wat er gebeurde.

Partners die aandachtig luisterden op de momenten dat de ander stress liet zien, steunden hun partner op een betere manier en waren tevredener over hun relatie. Partners die minder aandachtig luisterden, waren vaker meteen op oplossingen gericht en reageerden vaker negatief. Volgens de onderzoekers is het daarom de moeite waard om te kijken in welke situatie luisteren het meest uitmaakt.

Experimenten buiten relaties

Communicatieonderzoeker Harry Weger en collega’s schreven in 2010 dat bijna geen communicatievaardigheid zo vaak in trainingen voorkomt als actief luisteren, terwijl er weinig onderzoek naar de losse onderdelen is. In hun experiment met 180 studenten kregen deelnemers na het geven van hun mening een parafrase terug, of alleen een korte bevestiging. Wie een parafrase kreeg, vond de luisteraar sympathieker. Maar ze voelden zich niet beter begrepen en waren niet tevredener over het gesprek.

In een vervolgonderzoek uit 2014 met 115 deelnemers voelden mensen zich wel beter begrepen als ze actief luisteren kregen, vergeleken met advies of een korte bevestiging. Over het gesprek als geheel waren ze na actief luisteren even tevreden als na advies. De verschillen waren klein. Het ging om eerste gesprekken tussen onbekenden, niet om partners.

Wat het onderzoek samen laat zien

Het beeld is gemengd. Actief luisteren als vaste techniek tijdens een ruzie komt bij stellen weinig voor, en in het onderzoek van Gottman voorspelde het geen gelukkiger huwelijk. Aandachtig luisteren als de partner iets moeilijks vertelt, hangt wel samen met betere steun en meer tevredenheid. En bij onbekenden helpt een parafrase niet altijd om zich begrepen te voelen.

Dat sluit aan bij wat Rogers en Farson zelf al schreven: het gaat volgens hen minder om de techniek en meer om echte interesse. Hoe luisteren past in communicatie in het algemeen, staat in communicatie in je relatie. Over luisteren tijdens ruzies gaat ook ruzie in een relatie. Meer artikelen staan in het overzicht relatie.

Bronnen

1. Rogers, C.R. & Farson, R.E. (1957). Active listening. Industrial Relations Center, University of Chicago. Fragment gepubliceerd door Gordon Training International. gordontraining.com (pdf)
2. Gordon, T. Origins of the Gordon Model. Gordon Training International. gordontraining.com
3. University of Washington (20 februari 1998). Husband's willingness to be influenced by wife, share power are key predictors of newlywed happiness, stability, UW study shows. Over: Gottman, J.M., Coan, J., Carrère, S. & Swanson, C. (1998), Journal of Marriage and the Family, 60(1), 5–22. washington.edu
4. Stanley, S.M., Bradbury, T.N. & Markman, H.J. (2000). Structural flaws in the bridge from basic research on marriage to interventions for couples. Journal of Marriage and Family, 62(1), 256–264. doi.org/10.1111/j.1741-3737.2000.00256.x
5. Kuhn, R., Bradbury, T.N., Nussbeck, F.W. & Bodenmann, G. (2018). The power of listening: Lending an ear to the partner during dyadic coping conversations. Journal of Family Psychology, 32(6), 762–772. doi.org/10.1037/fam0000421
6. Weger, H., Castle, G.R. & Emmett, M.C. (2010). Active listening in peer interviews: The influence of message paraphrasing on perceptions of listening skill. International Journal of Listening, 24(1), 34–49. doi.org/10.1080/10904010903466311
7. Weger, H., Castle Bell, G., Minei, E.M. & Robinson, M.C. (2014). The relative effectiveness of active listening in initial interactions. International Journal of Listening, 28(1), 13–31. doi.org/10.1080/10904018.2013.813234

Laatst gecontroleerd: 11 november 2026. Redactie: Liefde.org team. Algemene informatie, geen persoonlijk advies.