Controlerend gedrag in een relatie

Controlerend gedrag in een relatie betekent dat de ene partner de andere stelselmatig in de gaten houdt, inperkt, vernedert of bang maakt. Als dat een patroon is, heet het dwingende controle, in het Engels ‘coercive control’. De Rijksoverheid omschrijft dwingende controle als iemand stelselmatig vernederen, bang maken of in zijn of haar vrijheid belemmeren, om macht over die persoon uit te oefenen. Het gaat niet om één incident, maar om een patroon, en lichamelijk geweld hoeft er niet bij te zitten. In november 2026 is dwingende controle in Nederland nog geen apart strafbaar feit. Het kabinet heeft wel een wetsvoorstel gemaakt om dat te veranderen.

Hulp bij een onveilige situatie

Bij direct gevaar: 112.
Veilig Thuis: 0800-2000. Gratis, dag en nacht bereikbaar, ook anoniem. Chatten kan dag en nacht via veiligthuis.nl. Ook omstanders kunnen er advies krijgen.
Niet veilig kunnen bellen of chatten? Bij de apotheek kan het codewoord ‘Masker 19’ worden gezegd of opgeschreven. De apotheker neemt dan contact op met Veilig Thuis, of bij gevaar met 112.
Huisarts. Volgens Thuisarts.nl kan de huisarts meedenken en helpen bij klachten als slecht slapen en aanhoudende spanning.

Waar het begrip vandaan komt

Het begrip ‘coercive control’ is vooral bekend geworden door de onderzoeker Evan Stark. In zijn boek Coercive Control uit 2007 betoogt hij dat de aanpak van huiselijk geweld te veel draaide om losse incidenten van zwaar lichamelijk geweld. Stark beschrijft een patroon waarin aanvallen samengaan met isoleren, intimideren en controleren. Volgens Stark kan dwingende controle ook zonder lichamelijk geweld bestaan. Hij noemt het de meest voorkomende en meest ingrijpende vorm van huiselijk geweld, die voor hulpverleners lang grotendeels onzichtbaar bleef.

In een overzichtsartikel uit 2019 schrijven Stark en Marianne Hester dat dwingende controle geen soort geweld is, maar iets eigens. De mate van controle voorspelde in onderzoek allerlei negatieve gevolgen die eerder vooral met lichamelijk geweld werden verbonden, zoals geweld na de scheiding en seksueel geweld. In Engeland en Wales en in Schotland is dwingende controle al een apart strafbaar feit, beschrijven de auteurs.

Voorbeelden volgens Veilig Thuis en de Rijksoverheid

Veilig Thuis noemt als signalen van dwingende controle: de behoeften van de ander negeren, chanteren, vernederen, manipuleren, overmatige jaloezie, steeds willen weten waar de ander is, ongevraagd in telefoon en mail kijken, isoleren van vrienden en familie, en intimideren. Een uitleg per signaal staat bij een ongezonde relatie herkennen.

Het ministerie van Justitie en Veiligheid voegt daar voorbeelden aan toe die in het dagelijks leven kunnen opvallen. Iemand mag niet alleen naar een afspraak, moet altijd bereikbaar zijn, of krijgt van de partner overdreven vaak telefoontjes of berichten. Ook sociale media controleren of iemand fysiek volgen hoort erbij. Iemand doet vooral wat de partner verwacht, en niet meer wat hij of zij zelf voelt of wil. Het ministerie noemt ook kleine veranderingen: iemand heeft steeds minder contact met vrienden, of stopt ineens met iets vanzelfsprekends, zoals make-up dragen.

Uit onderzoek van Motivaction, dat de Rijksoverheid in augustus 2026 bekendmaakte, blijkt hoe omstanders zo’n relatie herkenden. Meestal ging het niet om één moment, maar om een combinatie van signalen op verschillende momenten. De opvallendste signalen waren volgens dat onderzoek: constant controleren, de ander weghouden bij familie en vrienden, emotioneel geweld, lichamelijk geweld en extreem jaloers gedrag.

Iemand laten twijfelen aan de eigen werkelijkheid hoort ook in het rijtje van het ministerie. Dat heet gaslighting. Over het doorzoeken van een telefoon gaat de telefoon van je partner controleren.

Waar de grens ligt

Stellen maken afspraken over elkaars tijd, geld en contacten, en de meeste mensen zijn weleens jaloers. Dat is nog geen dwingende controle. Over de verschillen tussen gewone en schadelijke jaloezie gaat jaloezie. In de omschrijving van de Rijksoverheid gaat het om drie dingen samen: het gedrag gebeurt stelselmatig, het beperkt of beangstigt de ander, en het doel is macht over die persoon.

Waar precies de grens ligt, is ook onder juristen een vraag. De Nederlandse orde van advocaten (NOvA) steunt het wetsvoorstel, maar vindt onduidelijk welk gedrag eronder valt. Volgens de NOvA moet duidelijker worden wanneer gedrag ‘stelselmatig’ is, waarbij duur, herhaling, ernst en samenhang een rol spelen.

Dwingende controle en femicide

Volgens de Rijksoverheid wordt in Nederland elke acht dagen een vrouw vermoord, vaak door haar partner of ex-partner. Daar gaat in veel gevallen een periode van dwingende controle aan vooraf, schrijft de Rijksoverheid. In 2024 noemde het ministerie psychisch geweld, en dan vooral dwingende controle en intieme terreur, een van de rode vlaggen van femicide. Het ministerie schrijft ook dat weggaan bij de partner vaak een extra gevaarlijk moment is.

Wat de wet zegt in 2026

Op dit moment is er geen apart strafbaar feit ‘dwingende controle’. Wel kunnen onderdelen ervan strafbaar zijn, zoals bedreiging, belaging (stalking) en lichamelijk geweld. In 2024 schreef het ministerie dat vervolging voor psychisch geweld onder de bestaande wet mogelijk is, maar dat het bewijs vaak lastig rond te krijgen is. Op 30 juni 2026 oordeelde de Hoge Raad dat gedrag dat alleen psychisch leed veroorzaakt, zonder inwerking op het lichaam, onder de huidige wet geen mishandeling is. Dat schrijft de Raad voor de rechtspraak in zijn advies over het wetsvoorstel.

Op 29 juni 2026 bracht het kabinet het wetsvoorstel ‘strafbaarstelling psychisch geweld’ in consultatie. Daarin staat onder meer:

een nieuw strafbaar feit dwingende controle: iemand stelselmatig vernederen, vrees aanjagen, in de vrijheid belemmeren, misleiden of op een andere manier stelselmatig beïnvloeden, met het doel macht over die persoon uit te oefenen. De voorgestelde maximumstraf is vier jaar gevangenis of een geldboete van de vierde categorie, met een derde hoger als het gaat om bepaalde naasten, zoals een partner;
in de wet vastleggen dat mishandeling ook psychische mishandeling kan zijn;
dezelfde maximumstraf als voor moord (levenslang of dertig jaar) voor doodslag die is voorafgegaan door dwingende controle of mishandeling door iemand uit de huiselijke kring;
vervolging van stalking en dwingende controle zonder dat het slachtoffer aangifte hoeft te doen.

De internetconsultatie liep tot 7 september 2026 en leverde 235 openbare reacties op. Daarna kijkt het kabinet naar de adviezen. De Raad voor de rechtspraak vroeg zich in zijn advies af of een apart delict nodig is, omdat het lastig is een geval van dwingende controle te bedenken dat niet ook psychische mishandeling is. Het voorstel is daarmee in november 2026 nog geen wet. Voor een specifieke situatie geven de politie, Veilig Thuis of Het Juridisch Loket meer informatie.

Waar mensen terechtkunnen

Veilig Thuis geeft advies aan wie het zelf meemaakt en aan wie zich zorgen maakt om een ander, ook als iemand niet zeker weet of het om dwingende controle gaat. Een overzicht van de hulp in Nederland, van politie tot opvang, staat bij hulp bij huiselijk geweld. Andere onderwerpen staan in het overzicht relatieproblemen.

Bronnen

Stark, E. (2007). Coercive Control. Oxford University Press. doi.org/10.1093/oso/9780195154276.001.0001
Stark, E. & Hester, M. (2019). Coercive Control: Update and Review. Violence Against Women, 25(1), 81-104. doi.org/10.1177/1077801218816191
Veilig Thuis. Dwingende controle verwoest levens. veiligthuis.nl
Ministerie van Justitie en Veiligheid (27 augustus 2026). Stop femicide: wat kunnen omstanders doen bij huiselijk geweld? rijksoverheid.nl
Rijksoverheid (26 augustus 2026). Nieuw onderzoek: 1,5 miljoen Nederlanders hebben het gevoel dat een bekende een onveilige relatie heeft. rijksoverheid.nl
Rijksoverheid (16 oktober 2024). Psychisch geweld wordt strafbaar. rijksoverheid.nl
Rijksoverheid (29 juni 2026). Wetsvoorstel om psychisch geweld strafbaar te maken nu in consultatie. rijksoverheid.nl
Overheid.nl (2026). Consultatie Wetsvoorstel strafbaarstelling psychisch geweld (met tekst wetsvoorstel). internetconsultatie.nl
Raad voor de rechtspraak (2026). Advies wetsvoorstel strafbaarstelling psychisch geweld. rechtspraak.nl (pdf)
Nederlandse orde van advocaten (25 september 2026). NOvA steunt strafbaarstelling psychisch geweld, maar mist duidelijke grenzen. advocatenorde.nl
Rijksoverheid. Tijdelijk huisverbod en straf huiselijk geweld. rijksoverheid.nl
Thuisarts.nl. Ik word mishandeld door mijn partner of ex-partner. thuisarts.nl
NOS (29 september 2026). Chatten met Veilig Thuis kan nu 24/7, moet aanpak huiselijk geweld versnellen. nos.nl

Laatst gecontroleerd: 11 november 2026. Redactie: Liefde.org team. Algemene informatie, geen persoonlijk advies.