Het kerkelijk huwelijk

Een kerkelijk of ander religieus huwelijk heeft in Nederland geen juridische gevolgen. De wet kijkt alleen naar het huwelijk bij de gemeente. Volgens artikel 1:68 van het Burgerlijk Wetboek mag een religieuze plechtigheid pas plaatsvinden nadat het stel heeft laten zien dat het burgerlijk huwelijk al is gesloten. Een voorganger die zich daar niet aan houdt, is in 2026 strafbaar volgens artikel 449 van het Wetboek van Strafrecht. In 2023 is besloten dat de partners zelf niet strafbaar worden. Hoe de religieuze viering zelf verloopt, bepaalt elke geloofsgemeenschap.

Eerst de gemeente, dan de kerk

Artikel 1:30 van het Burgerlijk Wetboek zegt het kort: ‘De wet beschouwt het huwelijk alleen in zijn burgerlijke betrekkingen.’ Een huwelijk in een kerk, moskee, synagoge of tempel maakt een stel dus niet getrouwd in de zin van de wet. Rechten en plichten, zoals bij erven of kinderen, ontstaan pas bij het huwelijk voor de ambtenaar van de burgerlijke stand. Wat dat burgerlijk huwelijk inhoudt en hoe het verschilt van een partnerschap, staat in trouwen of geregistreerd partnerschap.

Artikel 1:68 regelt de volgorde. Geen godsdienstige plechtigheid mag plaatsvinden voordat de partijen aan de voorganger hebben laten zien dat het burgerlijk huwelijk is voltrokken. Beide kunnen op dezelfde dag plaatsvinden, zolang het burgerlijk huwelijk eerst komt. Wat de ambtenaar bij het burgerlijk deel doet, staat in de trouwambtenaar.

De straf voor de voorganger

Artikel 449 van het Wetboek van Strafrecht maakt de ‘bedienaar van de godsdienst’ strafbaar die een religieus huwelijk sluit voordat het burgerlijk huwelijk is voltrokken. Dat geldt voor een priester of dominee, maar ook voor een imam of rabbijn. In 2026 gelden deze straffen:

een geldboete van de tweede categorie: maximaal € 5.500;
bij herhaling binnen twee jaar na een eerdere veroordeling: hechtenis van maximaal zes maanden of een geldboete van de derde categorie, maximaal € 11.000.

Wat er in 2023 veranderde

De regel ‘eerst de gemeente’ was een aantal jaren onderwerp van politiek debat. Bij het wetsvoorstel tegen huwelijkse gevangenschap stelde de Tweede Kamer voor om ook de partners zelf strafbaar te maken als ze eerst religieus trouwen. De regering stelde in 2021 voor om dat toch niet te doen. Volgens de toelichting bij de internetconsultatie zeiden deskundigen dat mensen die willen scheiden dan misschien minder snel hulp zoeken, omdat ze weten dat ze zelf strafbaar zijn.

Die aanpassing, een zogeheten novelle, verving de uitbreiding door een zwaardere straf bij herhaling voor de voorganger: hechtenis van maximaal zes maanden in plaats van twee, en een boete van de derde in plaats van de tweede categorie. De Eerste Kamer behandelde de wet en de novelle samen en nam de wet op 7 maart 2023 aan. De wet geldt sinds 1 juli 2023.

Dezelfde wet voegde iets toe aan artikel 1:68. Wie partij is bij een religieuze verbintenis, moet meewerken als de ander die verbintenis wil beëindigen, tenzij dat redelijkerwijs niet gevraagd kan worden. Daarmee wil de overheid huwelijkse gevangenschap tegengaan: de situatie waarin iemand tegen zijn of haar wil in een religieus huwelijk blijft, omdat een religieuze scheiding niet lukt. Volgens de Eerste Kamer kan de rechter bij een echtscheiding een echtgenoot bevelen om mee te werken aan de ontbinding van het religieuze huwelijk.

Iemand dwingen om te trouwen, religieus of burgerlijk, heet huwelijksdwang. Wie daarmee te maken heeft of zich zorgen maakt, kan volgens het Landelijk Knooppunt Huwelijksdwang en Achterlating terecht bij Veilig Thuis: gratis en dag en nacht bereikbaar op 0800-2000. Bij direct gevaar: 112.

Hoe vaak wordt er kerkelijk getrouwd?

Landelijke cijfers over alle religieuze huwelijken samen zijn er niet. De Rooms-Katholieke Kerk laat elk jaar haar kerncijfers verzamelen door onderzoeksbureau Kaski van de Radboud Universiteit. In 2024 werden bijna 800 huwelijken katholiek kerkelijk gesloten. Dat was ongeveer 1 procent van alle huwelijken tussen een man en een vrouw in Nederland. Ongeveer een op de vijf was een huwelijk tussen een katholiek en een niet-katholiek.

Het katholieke huwelijk

In de Rooms-Katholieke Kerk is het huwelijk tussen gedoopten een sacrament. Zo staat het in canon 1055 van het kerkelijk wetboek, de Codex Iuris Canonici. Het gaat daar om een verbond tussen een man en een vrouw. Volgens canon 1056 zijn eenheid en onontbindbaarheid de wezenlijke eigenschappen van het huwelijk.

Wat het huwelijk tot stand brengt, is de toestemming van de partners zelf: het wederzijdse ja-woord (canon 1057). Volgens canon 1108 is een katholiek huwelijk alleen geldig als het wordt gesloten in aanwezigheid van de ordinaris van de plaats, de pastoor, of een door hen gemachtigde priester of diaken, en twee getuigen. Het huwelijk vindt volgens canon 1118 in principe plaats in een parochiekerk. Trouwt een katholiek met een gedoopte van een andere kerk, dan is volgens canon 1124 uitdrukkelijke toestemming nodig. Het wetboek noemt ook een persoonlijke voorbereiding op het huwelijk.

De protestantse trouwdienst

In de Protestantse Kerk in Nederland heet de viering de inzegening van het huwelijk. Volgens de kerkorde gebeurt die in een kerkdienst, als ‘een verbond van liefde en trouw voor Gods aangezicht’. De kerkorde (versie juli 2024) noemt een aantal vaste afspraken:

Het verzoek gaat minstens zes weken vooraf naar de kerkenraad, of tien weken als een van beiden lid is van een andere gemeente.
De trouwdienst wordt minstens twee weken vooraf aan de gemeente bekendgemaakt.
Een predikant gaat voor, met een orde uit het dienstboek van de kerk.
De kerkenraad geeft namens de gemeente een huisbijbel.
Alleen een huwelijk dat volgens het burgerlijk recht is gesloten, kan worden ingezegend.

Een plaatselijke kerkenraad kan na overleg in de gemeente besluiten om ook ‘andere levensverbintenissen van twee personen’ te zegenen. De kerkorde spreekt van ‘andere levensverbintenissen dan een huwelijk van man en vrouw’. Of dat kan, verschilt dus per gemeente. Over het schrijven van eigen geloften gaat trouwgeloften schrijven.

Het joodse en het islamitische huwelijk

Het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap (NIK) noemt de joodse huwelijksinzegening de choepa. Volgens het NIK is een joodse bruiloft tegelijk uitbundig en serieus, en gaan er veel voorbereidingen aan vooraf. Stellen die bij het NIK onder de choepa willen staan, nemen contact op met het rabbinaat in de regio waar het huwelijk plaatsvindt.

Ook voor een islamitisch huwelijk geldt de Nederlandse regel: eerst het burgerlijk huwelijk, dan de religieuze plechtigheid. De onderzoekers Annelies Moors, Martijn de Koning en Vanessa Vroon-Najem schreven in 2018 dat Nederlandse beleidsmakers en media sinds het midden van de jaren 2000 huwelijken die alleen islamitisch zijn gesloten als probleem zijn gaan zien. In het debat steunden volgens hen veel mensen de bestaande wet, omdat een burgerlijk huwelijk vrouwen beter zou beschermen.

Verschillen tussen partners in geloof spelen soms een rol bij de keuze voor een religieuze viering. Daarover gaat geloofsverschil in je relatie.

De regels op deze pagina gelden in 2026. Wat een geloofsgemeenschap vraagt, verschilt per kerk, parochie, synagoge of moskee. De eigen gemeenschap heeft de details. Alle onderwerpen rond de bruiloft staan in het overzicht trouwen.

Bronnen

Burgerlijk Wetboek Boek 1, artikelen 30 en 68 (geldend in 2026). wetten.overheid.nl
Wetboek van Strafrecht, artikelen 23 en 449 (geldend vanaf 1 juli 2026). wetten.overheid.nl
Ministerie van Justitie en Veiligheid (2021). Consultatie Novelle Wetsvoorstel tegengaan huwelijkse gevangenschap en enige andere onderwerpen (35 348). internetconsultatie.nl
Eerste Kamer (17 november 2022). Novelle tegengaan huwelijkse gevangenschap, Kamerstuk 36 123, A. officielebekendmakingen.nl (pdf)
Eerste Kamer. Wetsvoorstel 35 348: tegengaan huwelijkse gevangenschap en enige andere onderwerpen. eerstekamer.nl
Besluit van 5 april 2023 tot vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding (tegengaan huwelijkse gevangenschap). Staatsblad 2023, 118. officielebekendmakingen.nl
Rijksoverheid. Huwelijksdwang. rijksoverheid.nl
Landelijk Knooppunt Huwelijksdwang en Achterlating. Home. huwelijksdwangenachterlating.nl
Rooms-Katholieke Kerk Nederland. Kerncijfers 2024. rkkerk.nl
Codex Iuris Canonici (1983), canones 1055–1165 (Engelse vertaling). vatican.va
Protestantse Kerk in Nederland (juli 2024). Kerkorde en ordinanties, ordinantie 5, artikelen 3 en 4. protestantsekerk.nl (pdf)
Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap (26 februari 2023). Trouwen. nik.nl
Moors, A., de Koning, M. & Vroon-Najem, V. (2018). Secular rule and Islamic ethics: Engaging with Muslim-only marriages in the Netherlands. Sociology of Islam, 6(3), 274–296. doi.org/10.1163/22131418-00603002

Laatst gecontroleerd: 11 november 2026. Redactie: Liefde.org team. Algemene informatie, geen persoonlijk advies.