Relatie en chronische ziekte

Een chronische ziekte van een partner raakt allebei de partners. Onderzoek laat zien dat stellen vaak als één emotioneel systeem reageren: hoe de een zich voelt, hangt samen met hoe de ander zich voelt. Open en steunende communicatie en samen problemen oplossen gaan samen met een betere relatie. Chronische ziekten komen veel voor: in 2022 had 59 procent van de Nederlanders er een of meer. Er zijn patiëntenorganisaties, inloophuizen en mantelzorgorganisaties die ook partners ondersteunen.

Hoe vaak komt het voor?

Volgens het RIVM hadden op 1 januari 2022 ruim 10,4 miljoen mensen in Nederland, 59 procent van de bevolking, een of meer chronische aandoeningen. Dat zijn aandoeningen waarbij over het algemeen geen uitzicht is op volledig herstel. Op hogere leeftijd komt het vaker voor: 96 procent van de 75-plussers heeft minstens één chronische aandoening. Niet iedereen heeft er veel last van. In 2022 had 30 procent van de bevolking minstens één keer contact met de huisartsenpraktijk voor een chronische aandoening.

Ziekte raakt beide partners

De psychologen Berg en Upchurch beschreven in 2007 een model voor stellen die met een chronische ziekte leven. Daarin is de ziekte niet alleen iets van de patiënt. Ze beïnvloedt hoe beide partners zich aanpassen, en hoe de een ermee omgaat, hangt samen met hoe de ander ermee omgaat. Volgens het model verandert dat samen omgaan met de ziekte in de loop van het leven, in verschillende fasen van de ziekte en zelfs van dag tot dag. Ook de kwaliteit van de relatie, de eisen die de ziekte stelt, cultuur en gender spelen mee. Betrokkenheid van de partner kan volgens de auteurs helpen, maar soms ook nadelig zijn, voor de patiënt en voor de partner zelf.

Een groot overzicht van onderzoek bij stellen waarin een van beiden kanker heeft, van Hagedoorn en collega's, liet iets opvallends zien. Hoeveel spanning iemand ervoer, hing meer af van gender dan van de vraag of iemand zelf ziek was of de partner was. Vrouwen meldden meer spanning dan mannen, of ze nu patiënt of partner waren. De spanning van patiënt en partner hing binnen een stel matig met elkaar samen. Volgens de onderzoekers wijst dat erop dat stellen als een emotioneel systeem reageren, en niet alleen als twee losse personen.

Samen omgaan met ziekte

Onderzoekers gebruiken de term ‘dyadische coping’: de manier waarop twee partners samen omgaan met stress, zoals een ziekte. De psychologen Weitkamp en Bodenmann spreken ook wel van een ‘we-disease’: een ziekte die als iets van het stel wordt gezien, en niet alleen van de patiënt. Ze benadrukken dat het verloop van een ziekte niet alleen afhangt van de medische behandeling, maar ook van de omgeving, en vooral van de partner, die zelf ook met de gevolgen van de ziekte en de zorg te maken heeft.

Wat onderzoek laat zien

Een systematisch overzicht van Traa en collega's keek naar stellen die met kanker te maken hebben. Open en opbouwende communicatie over de ziekte, steunend gedrag, positieve vormen van samen omgaan met stress en samen problemen oplossen gingen samen met een betere relatie. Minder goede patronen gingen samen met een slechtere relatie. Daaronder vielen ‘protective buffering’, waarbij iemand zorgen en gevoelens verzwijgt om de ander te sparen, en een patroon waarin de een steeds aandringt en de ander zich terugtrekt. De resultaten van programma's die stellen hierin wilden ondersteunen, waren wisselend.

Een klein proefonderzoek uit 2024 onder 40 stellen waarvan een partner diabetes type 2 had, testte een korte training in ‘gezamenlijk omgaan met ziekte’: het probleem als gedeeld zien en samen aanpakken. Na de training zagen patiënten en partners het probleem vaker als gedeeld en werkten ze vaker samen. Patiënten voelden zich ook meer gesteund. Het is een eerste, kleine studie.

Veranderende rollen

Bij een langdurige ziekte kan de taakverdeling in een relatie veranderen. De partner gaat soms meer zorgtaken doen, werk en inkomen kunnen veranderen, en er is minder tijd voor gewone dingen samen. Hoeveel mensen voor hun partner zorgen, hoe zwaar dat volgens onderzoek is en welke regelingen er in 2026 zijn, staat in mantelzorg voor je partner. Over seks, aanraking en nabijheid als een van beiden ziek is, gaat intimiteit en ziekte.

Een chronische ziekte gaat ook vaak samen met psychische klachten. Thuisarts.nl noemt andere ziekten, zoals pijn, diabetes en kanker, als een van de mogelijke oorzaken van een depressie. Wat een depressie met een relatie doet, staat in relatie en depressie.

Steun en organisaties

Er zijn verschillende organisaties waar patiënten en hun partners terechtkunnen.

  • Patiëntenorganisaties. Patiëntenfederatie Nederland is een landelijke koepel met 64 leden, die samen ongeveer 200 patiëntenorganisaties vertegenwoordigen. De meeste daarvan zijn er voor mensen met een bepaalde ziekte of aandoening.
  • IPSO-centra. IPSO verbindt meer dan 100 centra in Nederland voor iedereen die geraakt is door kanker: patiënten, naasten en nabestaanden. Er is onder meer contact met ervaringsdeskundigen en er zijn lotgenotengroepen.
  • MantelzorgNL. De Mantelzorglijn (030-760 60 55) is er voor vragen over de zorgsituatie en voor een luisterend oor.
  • De gemeente. Via de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) kan de gemeente hulp bieden, zoals huishoudelijke hulp of vervoer. Ook mantelzorgers kunnen bij de gemeente terecht voor ondersteuning.

Voor lichamelijke en psychische klachten, bij de patiënt én bij de partner, kun je terecht bij de huisarts. Bij gedachten aan de dood of zelfdoding is 113 Zelfmoordpreventie dag en nacht bereikbaar via 113, gratis via 0800-0113, of via de chat op 113.nl. Bij direct gevaar: 112. Alle artikelen over relaties vind je in het overzicht relatie.

Bronnen

  1. RIVM / VZinfo. Chronische aandoeningen en multimorbiditeit: leeftijd en geslacht. vzinfo.nl
  2. Berg, C.A. & Upchurch, R. (2007). A developmental-contextual model of couples coping with chronic illness across the adult life span. Psychological Bulletin, 133(6), 920–954. doi.org/10.1037/0033-2909.133.6.920
  3. Hagedoorn, M., Sanderman, R., Bolks, H.N., Tuinstra, J. & Coyne, J.C. (2008). Distress in couples coping with cancer: A meta-analysis and critical review of role and gender effects. Psychological Bulletin, 134(1), 1–30. doi.org/10.1037/0033-2909.134.1.1
  4. Traa, M.J., De Vries, J., Bodenmann, G. & Den Oudsten, B.L. (2015). Dyadic coping and relationship functioning in couples coping with cancer: A systematic review. British Journal of Health Psychology, 20(1), 85–114. doi.org/10.1111/bjhp.12094
  5. Weitkamp, K. & Bodenmann, G. (2026). We-disease Model: A conceptualization of couples' dyadic coping when dealing with chronic physical or mental illness. Health Psychology Open, 13. doi.org/10.1177/20551029261444871
  6. Zajdel, M. & Helgeson, V.S. (2024). A communal coping intervention for couples managing chronic illness: Proof-of-concept study. Couple and Family Psychology, 13(3), 188–201. doi.org/10.1037/cfp0000234
  7. Thuisarts.nl. Ik heb een depressie. thuisarts.nl
  8. Patiëntenfederatie Nederland. Over ons. patientenfederatie.nl
  9. IPSO. Home. ipso.nl
  10. MantelzorgNL. Contact. mantelzorg.nl
  11. Rijksoverheid. Hoe kan ik als mantelzorger hulp bij de zorg krijgen? rijksoverheid.nl
  12. 113 Zelfmoordpreventie. Telefonische hulplijn. 113.nl

Laatst gecontroleerd: . Redactie: Liefde.org team. Algemene informatie, geen persoonlijk advies.

Verder lezen