Intimiteit en ziekte

Een ziekte kan seks en intimiteit flink veranderen. Dat komt door de ziekte zelf, door behandelingen en medicijnen, door moeheid of door een ander gevoel over je lichaam. In de Monitor Seksuele Gezondheid 2023 van Rutgers hadden mensen met een chronische ziekte vaker een seksueel probleem waar ze last van hadden dan mensen zonder chronische ziekte. Van de mensen met kanker zegt twee derde dat hun seksualiteit en intimiteit slechter zijn geworden. De huisarts is gewend om hierover te praten en kan zo nodig doorverwijzen.

Waar deze pagina over gaat

Deze pagina gaat over seks en lichamelijke nabijheid als jij of je partner ziek is. Wat een ziekte doet met de relatie zelf, zoals veranderende rollen en zorgen voor elkaar, staat in relatie en ziekte. Over minder zin in het algemeen, ook zonder ziekte, gaat minder zin in seks.

Hoe vaak het voorkomt

De Monitor Seksuele Gezondheid 2023 keek naar seksuele disfuncties: seksuele problemen die vaak of altijd voorkomen en waar iemand behoorlijk of erg veel last van heeft. Van de mannen met een chronische ziekte had 13 procent zo'n probleem, tegenover 6 procent van de mannen zonder chronische ziekte. Bij vrouwen was dat 17 tegenover 13 procent. Bij mensen die medicijnen gebruikten voor hun ziekte, lagen de percentages ongeveer even hoog: 14 procent van de mannen en 17 procent van de vrouwen. Volgens Rutgers lijken een chronische ziekte en de medicijnen ervoor dus een rol te spelen.

Bij kanker zijn de cijfers hoger. De Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties (NFK) hield een peiling onder (ex-)kankerpatiënten. Twee derde zei dat hun seksualiteit en intimiteit slechter waren geworden. Ze noemden lichamelijke problemen, maar ook geen zin, geen opwinding, een veranderde seksuele relatie en een ander zelfbeeld.

Hoe een ziekte seks kan veranderen

Thuisarts.nl noemt onder meer kanker, diabetes, ziektes van het hart of de bloedvaten en longziektes als aandoeningen die de seks kunnen veranderen. De Nederlandse Wetenschappelijke Vereniging voor Seksuologie (NVVS) noemt daarnaast multiple sclerose, nierziekte, COPD, een beroerte en een dwarslaesie. De NVVS schrijft: ‘iedereen heeft recht op seks, ongeacht de gezondheidstoestand.’

Er zijn verschillende routes waarlangs dat gebeurt:

  • Het lichaam. Pijn, moeheid, minder kracht of minder gevoel. Een operatie of bestraling kan het lichaam blijvend veranderen.
  • Medicijnen. Volgens de Hartstichting kunnen onder andere alfa- en bètablokkers, kalmerende middelen, antidepressiva en slaapmiddelen erectieproblemen geven, en bij vrouwen een droge vagina.
  • Gevoel en zelfbeeld. De Hartstichting schrijft dat mensen soms minder behoefte hebben aan seks of geen intiem contact meer aandurven.
  • De relatie. Als de een voor de ander zorgt, kan de verhouding veranderen. Ook dat heeft invloed op zin en nabijheid.

Kanker

Onderzoekers publiceerden in 2020 een analyse van de NFK-peiling. Er deden 2657 (ex-)kankerpatiënten mee; de helft was 61 jaar of ouder. Van hen had 65 procent behoefte aan informatie over seksualiteit. Die behoefte was groter bij mensen van 61 jaar of jonger, bij mensen die zelf merkten dat kanker hun seksleven slechter had gemaakt en bij mensen die korter dan twee jaar geleden de diagnose kregen. De meeste deelnemers wilden vooral praktische informatie. Van de deelnemers vond 64 procent dat zorgverleners standaard informatie over seksualiteit zouden moeten geven. Volgens de NFK zeiden de deelnemers dat ze die informatie nu maar in beperkte mate kregen. Ook partners hadden behoefte aan informatie, deels specifiek voor henzelf.

KWF verwijst voor informatie over kanker en seks naar kanker.nl. De kanker.nl infolijn is bereikbaar via 0800-022 66 22 (van 12.00 tot 17.00 uur) en via een chat.

Hart- en vaatziekten

Na een hartaanval vragen veel mensen zich af wanneer seks weer kan. Thuisarts.nl schrijft: ‘Seks kan weer als je twee trappen op kunt lopen zonder pijn in de borst.’ Volgens Thuisarts.nl voelen sommige mensen zich daarna toch onzeker of hebben ze weinig zin. De site adviseert om dat met elkaar of met de huisarts te bespreken, omdat het ook door medicijnen kan komen.

Voor de partner

Ziekte raakt ook de partner. De Hartstichting beschrijft dat de aandacht van familie en vrienden meestal vooral naar de patiënt gaat, en dat mensen niet altijd vragen hoe het met de partner gaat. Dat kan eenzaam zijn. Een partner kan ook bang zijn om de zieke pijn te doen, of eigen behoeften niet uitspreken om de ander te sparen. Volgens de Hartstichting kan open communicatie onzekerheid en misverstanden voorkomen. De stichting verwijst voor praktische informatie over het gesprek naar Rutgers.

Voor partners die ook zorgen voor de ander, kan intimiteit lastig worden, omdat zorg en seks door elkaar gaan lopen. Over die rol gaat relatie en ziekte.

Nabijheid als seks (even) niet gaat

Intimiteit hoeft niet alleen uit seks te bestaan. Thuisarts.nl beschrijft een oefening waarbij partners elkaar om de beurt strelen en masseren, zonder de geslachtsdelen en borsten aan te raken. Volgens Thuisarts.nl is dat ‘een manier van vrijen’ die fijn kan zijn als andere manieren van seks niet meer goed gaan, bijvoorbeeld door pijn of doordat een stijve penis lastig is. Partners leren zo samen te ontspannen en te praten over wat ze voelen. Thuisarts.nl baseerde de oefening op materiaal van Rutgers en van seksuologen. Over andere vormen van nabijheid gaat intimiteit zonder seks.

Waar je terechtkunt

Volgens Thuisarts.nl kun je bij de huisarts terecht als de seks verandert door een ziekte, of als je je afvraagt of dat door je medicijnen komt. De huisarts is gewend om hierover te praten en kan uitleg geven, een behandeling starten of doorverwijzen naar een specialist. Thuisarts.nl noemt dat je alleen of samen met je partner kunt gaan, en dat soms een dubbele afspraak handig is.

Volgens Rutgers hebben sommige ziekenhuizen een polikliniek seksuologie voor seksuele problemen met een lichamelijke oorzaak. Daarvoor is een verwijzing van de huisarts nodig. Een seksuoloog kan ook helpen bij seksualiteit die anders is geworden door ziekte of beperking. Hoe dat werkt en wat het kost, staat in een seksuoloog inschakelen.

Ziekte gaat soms samen met somberheid. Bij psychische klachten kun je terecht bij je huisarts. Wie aan zelfmoord denkt, kan gratis bellen met 113 Zelfmoordpreventie via 113 of 0800-0113, of chatten via 113.nl. Op latere leeftijd spelen vaak meerdere dingen tegelijk; daarover gaat intimiteit op latere leeftijd. Alle artikelen staan in het overzicht intimiteit.

Bronnen

  1. De Graaf, H., Kraan, Y., Oldenhof, A. & Joemmanbaks, F. (2024). Monitor Seksuele Gezondheid 2023. Rutgers. rutgers.nl (pdf)
  2. NFK. Wat is er nodig om het onderwerp seksualiteit bespreekbaar te maken? nfk.nl
  3. Albers, L.F., van Belzen, M.A., van Batenburg, C., Engelen, V., Putter, H., Pelger, R.C.M. & Elzevier, H.W. (2020). Discussing sexuality in cancer care: towards personalized information for cancer patients and survivors. Supportive Care in Cancer, 28(9), 4227–4233. doi.org/10.1007/s00520-019-05257-3
  4. KWF. Kanker en seksualiteit. kwf.nl
  5. Hartstichting. Onderlinge relaties en ziektes. hartstichting.nl
  6. Thuisarts.nl. Wat gebeurt er als ik een hartaanval heb? thuisarts.nl
  7. Thuisarts.nl. Ik wil seksuele klachten bespreken met mijn huisarts. thuisarts.nl
  8. Thuisarts.nl. Elkaar strelen en masseren (niet de penis, vagina, anus en borsten). thuisarts.nl
  9. NVVS. Veelgestelde vragen. nvvs.info
  10. Rutgers (seksualiteit.nl). De weg naar hulp. seksualiteit.nl

Laatst gecontroleerd: . Redactie: Liefde.org team. Algemene informatie, geen persoonlijk advies.

Verder lezen