Liefde en evolutie

Volgens veel evolutiepsychologen is romantische liefde ontstaan omdat ze mensen hielp om een paar te vormen en bij elkaar te blijven. Dat was nuttig omdat mensenkinderen lang afhankelijk zijn en veel zorg nodig hebben. De psychologen Garth Fletcher en collega’s noemen liefde daarom een ‘commitment device’: een mechanisme dat mensen aan elkaar bindt. Er is steun voor dat idee uit verschillende vakgebieden. Maar wanneer en waarom paarvorming bij onze voorouders precies ontstond, is onzeker. Er zijn geen fossielen van gevoelens, en een deel van de bekende evolutionaire verklaringen, bijvoorbeeld over verschillen tussen mannen en vrouwen, staat ter discussie.

Paren vormen is bij zoogdieren zeldzaam

Bij vogels is het gewoon dat twee ouders samen jongen grootbrengen. Bij zoogdieren is dat zeldzaam. Christopher Opie en collega’s leggen uit waarom: bij zoogdieren draagt het vrouwtje de jongen en geeft het melk, waardoor het voor mannetjes vaak voordeliger is om andere partners te zoeken.

Biologen Dieter Lukas en Tim Clutton-Brock onderzochten in 2013 hoe het samenleven in paren bij zoogdieren is ontstaan. Volgens hun analyse leefden de voorouders van alle zoogdiergroepen alleen. Samenleven in paren ontstond bijna altijd uit die situatie, en vooral bij soorten waar vrouwtjes elkaar niet verdragen en ver uit elkaar leven. Mannetjes kunnen dan niet meerdere vrouwtjes tegelijk bewaken. Zorg door de vader was volgens hen een gevolg van het leven in paren, geen oorzaak.

Opie en collega’s kwamen in hetzelfde jaar voor primaten tot een andere verklaring. Ze vergeleken 230 soorten en vonden dat het samenleven in paren het best te verklaren was door kindermoord door mannetjes. Primatenjongen krijgen lang melk en zijn in die tijd kwetsbaar voor vreemde mannetjes. Volgens de onderzoekers verkort zorg door beide ouders die periode, waardoor het risico kleiner wordt. Dat twee grote studies tot verschillende conclusies kwamen, laat zien hoe open deze vraag nog is.

Onder de primaten leven onder meer zijdeaapjes, tamarins en gibbons in paren. Volgens Adam Bode en Geoff Kushnick ontstond dat bij die soorten los van de mens. Onze naaste verwanten, de chimpansee en de bonobo, vormen geen vaste paren. Bij chimpansees komen tijdelijke banden, waarbij een mannetje een vrouwtje bewaakt, wel voor, maar veel minder vaak dan willekeurige paringen.

De theorie van Fletcher en collega’s

In een veelgeciteerd overzicht uit 2015 verdedigen Fletcher, Jeffry Simpson, Lorne Campbell en Nickola Overall drie stellingen. Romantische liefde motiveert mensen om een paar te vormen. Paarvorming hielp onze voorouders om de enorme investering op te brengen die nodig is om kinderen groot te brengen. En het onderhouden van langdurige relaties hielp bij de evolutie van sociale intelligentie en samenwerking.

Ze noemen verschillende soorten steun. Romantische liefde komt volgens hen overal ter wereld voor. Ze dempt de neiging om naar andere partners te zoeken. Ze heeft herkenbare kenmerken in gedrag, hormonen en hersenen. En succesvolle paarvorming hangt samen met een betere gezondheid en overleving. Ze bespreken ook wat niet in het plaatje lijkt te passen: gearrangeerde huwelijken, polygamie, scheiding en ontrouw. Hun conclusie is dat romantische liefde, paarvorming en hulp bij de opvoeding door anderen dan de ouders een grote rol speelden in de evolutie van de mens.

Bode en Kushnick wijzen op een kanttekening: de bewering dat romantische liefde universeel is, vinden zij nog niet zeker genoeg. In een bekend antropologisch onderzoek werd in 15 van de 166 culturen geen bewijs voor romantische liefde gevonden, al kwam dat waarschijnlijk vooral door een gebrek aan gegevens. Daarover gaat de geschiedenis van romantische liefde. Ook schrijven ze dat er wel bewijs is dat een goede relatie samenhangt met gezondheid, maar weinig bewijs dat verliefdheid zelf gezond is.

Zijn mensen monogaam?

Daar is geen eenvoudig antwoord op. Ryan Schacht en Karen Kramer vatten in 2019 het onderzoek samen. In samenlevingen van nu komen monogamie, polygamie (een man met meerdere vrouwen of een vrouw met meerdere mannen) en kortdurende relaties allemaal voor, vaak naast elkaar. Polygamie van mannen is in de meeste samenlevingen toegestaan, maar binnen elke groep is het huwelijk van twee mensen de meest voorkomende vorm. Lichamelijke kenmerken, zoals het verschil in lichaamsgrootte tussen mannen en vrouwen en de relatieve grootte van de testikels, wijzen op een andere geschiedenis dan die van de mensapen.

Hun conclusie: de vaste partnerband is een kenmerk van menselijke relaties dat overal voorkomt. Die band neemt meestal de vorm aan van ‘seriële monogamie’: één partner tegelijk, maar niet per se voor het leven. Over monogamie als keuze in een relatie gaat monogamie.

Wanneer ontstond romantische liefde?

Volgens Bode en Kushnick is dat moeilijk vast te stellen. Er is maar één mensensoort over van de vele die hebben bestaan, en er is geen direct fossiel bewijs voor liefde. Ze beschrijven vier mogelijkheden: romantische liefde bestond al bij de gemeenschappelijke voorouder van mens en chimpansee, 5 tot 8 miljoen jaar geleden; ze ontstond vóór het geslacht Homo; ze ontstond daarna; of ze is uniek voor onze eigen soort. Een theorie van antropologe Helen Fisher en collega’s, die Bode en Kushnick bespreken, is dat paarvorming al vóór 4 miljoen jaar geleden ontstond, toen onze voorouders rechtop gingen lopen en moeders hun baby’s in hun armen moesten dragen. Bode en Kushnick denken zelf dat romantische liefde samen met de paarband ontstond, relatief laat in de menselijke evolutie.

Hoe liefde in het lichaam werkt

Een invloedrijk idee van Fisher is dat er drie aparte systemen zijn: seksueel verlangen, aantrekking tot één persoon en hechting op de lange termijn. Elk systeem zou eigen stoffen gebruiken, zoals dopamine voor aantrekking en oxytocine en vasopressine voor hechting. Wat het onderzoek over die stoffen wel en niet laat zien, staat bij hormonen en liefde.

Bode en Kushnick beschrijven een aanvullende theorie: romantische liefde zou zijn ontstaan door het ‘lenen’ van de mechanismen voor de band tussen moeder en kind. In hersenscans overlappen gebieden bij romantische liefde en moederliefde, en ook psychologisch zijn er overeenkomsten, zoals het voortdurend aan de ander denken en het verlangen naar wederkerigheid. Meer over die scans staat bij liefde en het brein.

Partnervoorkeuren van mannen en vrouwen

Een bekend evolutionair onderzoek is dat van David Buss uit 1989. Hij vroeg ruim 10.000 mensen in 37 groepen uit 33 landen wat ze belangrijk vonden in een partner. Vrouwen hechtten gemiddeld meer waarde aan kenmerken die op middelen wijzen, zoals verdienvermogen. Mannen hechtten meer waarde aan kenmerken die op vruchtbaarheid wijzen, zoals jeugd. Buss zag dat als bewijs voor verschillende evolutionaire druk op mannen en vrouwen.

Andere onderzoekers wijzen op de rol van de samenleving. Marcel Zentner en Klaudia Mitura vonden dat de verschillen tussen mannen en vrouwen kleiner zijn in landen waar mannen en vrouwen gelijker zijn. Dat gold zowel in hun eigen onderzoek in tien landen als in de oude gegevens van Buss. Ook blijkt uit een meta-analyse van Paul Eastwick en collega’s dat het verschil tussen wat mannen en vrouwen zeggen te zoeken, nauwelijks terugkomt in wie ze in het echt aantrekkelijk vinden. Meer daarover staat bij aantrekkingskracht.

De grenzen van evolutionaire verklaringen

Evolutionaire verklaringen voor liefde zijn lastig te toetsen. Bode en Kushnick noemen het gebrek aan fossielen, het kleine aantal verwante soorten om mee te vergelijken en het feit dat genetisch onderzoek naar liefde nog in de kinderschoenen staat. Ook komt veel onderzoek uit westerse, hoogopgeleide en welvarende landen. Daarnaast leven mensen nu in een heel andere omgeving dan waarin ze evolueerden. Volgens het zogeheten mismatch-idee kan dat invloed hebben op hoe vaak en hoe lang mensen verliefd worden. Een evolutionaire verklaring zegt bovendien iets over waarom een eigenschap kan zijn ontstaan, niet over wat iemand nu in een relatie wil of hoort te doen. Meer artikelen staan in het overzicht psychologie.

Bronnen

1. Fletcher, G.J.O., Simpson, J.A., Campbell, L. & Overall, N.C. (2015). Pair-bonding, romantic love, and evolution. Perspectives on Psychological Science, 10(1), 20–36. doi.org/10.1177/1745691614561683
2. Bode, A. & Kushnick, G. (2021). Proximate and ultimate perspectives on romantic love. Frontiers in Psychology, 12, 573123. doi.org/10.3389/fpsyg.2021.573123
3. Lukas, D. & Clutton-Brock, T.H. (2013). The evolution of social monogamy in mammals. Science, 341(6145), 526–530. doi.org/10.1126/science.1238677
4. Opie, C., Atkinson, Q.D., Dunbar, R.I.M. & Shultz, S. (2013). Male infanticide leads to social monogamy in primates. Proceedings of the National Academy of Sciences, 110(33), 13328–13332. doi.org/10.1073/pnas.1307903110
5. Schacht, R. & Kramer, K.L. (2019). Are we monogamous? A review of the evolution of pair-bonding in humans and its contemporary variation cross-culturally. Frontiers in Ecology and Evolution, 7, 230. doi.org/10.3389/fevo.2019.00230
6. Buss, D.M. (1989). Sex differences in human mate preferences: Evolutionary hypotheses tested in 37 cultures. Behavioral and Brain Sciences, 12(1), 1–14. doi.org/10.1017/S0140525X00023992
7. Zentner, M. & Mitura, K. (2012). Stepping out of the caveman’s shadow: Nations’ gender gap predicts degree of sex differentiation in mate preferences. Psychological Science, 23(10), 1176–1185. doi.org/10.1177/0956797612441004
8. Eastwick, P.W., Luchies, L.B., Finkel, E.J. & Hunt, L.L. (2014). The predictive validity of ideal partner preferences: A review and meta-analysis. Psychological Bulletin, 140(3), 623–665. doi.org/10.1037/a0032432

Laatst gecontroleerd: 11 november 2026. Redactie: Liefde.org team. Algemene informatie, geen persoonlijk advies.