De geschiedenis van romantische liefde

Romantische liefde is waarschijnlijk zo oud als de mensheid en komt in bijna alle culturen voor. Wat in de loop van de geschiedenis sterk veranderde, is de plek die liefde kreeg in het huwelijk. Eeuwenlang ging trouwen vooral over familiebanden, bezit en zekerheid. Hoofse liefde in de middeleeuwen speelde zich juist vaak buiten het huwelijk af. Volgens historica Stephanie Coontz was men het tot het eind van de achttiende eeuw er vrijwel over eens dat liefde geen goede reden was om te trouwen. Het idee dat je trouwt uit liefde is dus relatief nieuw, en ook nu niet overal vanzelfsprekend.

Is romantische liefde een westerse uitvinding?

Lang werd gedacht van wel. De antropologen William Jankowiak en Edward Fischer schreven in 1992 dat er bijna geen antropologisch onderzoek naar romantische liefde bestond, omdat veel onderzoekers dachten dat die alleen in de Europees-Amerikaanse cultuur voorkwam. Historici als Philippe Ariès en Lawrence Stone beschreven genegenheid in de Europese geschiedenis als minder belangrijk dan praktische belangen. Stone dacht dat romantische liefde buiten Europa hooguit voorkwam bij een kleine elite. Achter zulke ideeën zat volgens Jankowiak en Fischer de aanname dat romantische liefde pas ontstond met de opkomst van de moderne tijd en het individualisme.

Jankowiak en Fischer onderzochten die aanname met beschrijvingen van 166 culturen uit een vaste vergelijkingsset van antropologen. Volgens een overzicht van Adam Bode en Geoff Kushnick uit 2021 vonden zij alleen in 15 culturen geen aanwijzingen voor romantische liefde, en dat kwam vooral door een gebrek aan gegevens. Bode en Kushnick concluderen dat romantische liefde waarschijnlijk universeel is, al is dat nog niet onomstotelijk bewezen. De gevoelens lijken tussen culturen op elkaar. Hoe culturen ermee omgaan, verschilt wel: in westerse landen wordt positiever over romantische liefde gedacht, en zeggen mensen vaker dat ze verliefd worden. Victor Karandashev komt in zijn overzicht tot een vergelijkbare conclusie: liefde is een universele emotie, maar cultuur beïnvloedt hoe mensen erover denken en hoe ze liefde voelen en uiten.

Het gearrangeerde huwelijk als oude norm

Dat liefde overal voorkomt, betekent niet dat liefde altijd de basis van een huwelijk was. Bode en Kushnick noemen onderzoek waarin in 80 procent van 200 samenlevingen van jagers en verzamelaars gearrangeerde huwelijken de norm waren. Ander onderzoek met dezelfde gegevens wijst erop dat gearrangeerde huwelijken waarschijnlijk al bestonden rond 50.000 jaar geleden, toen de voorouders van de moderne mens zich buiten Afrika verspreidden. Volgens Bode en Kushnick kan romantische liefde ook binnen een gearrangeerd huwelijk ontstaan. Hoe de evolutie van liefde en paarvorming wordt verklaard, staat bij liefde en evolutie.

De oudheid

Ook uit de klassieke oudheid zijn veel teksten over liefde bekend. Het oude Grieks had verschillende woorden ervoor, zoals eros voor hartstochtelijk verlangen en philia voor vriendschap. Wat die woorden betekenden, staat bij soorten liefde volgens de Grieken.

Hoofse liefde in de middeleeuwen

In de twaalfde eeuw ontstond aan de hoven van Zuid-Frankrijk een bijzondere manier van schrijven over liefde, later ‘hoofse liefde’ genoemd. Een lespagina van de Universiteit van Aberdeen beschrijft hoe de troubadours, dichters en zangers uit de Provence, de geliefde dame als ‘almachtig’ voorstelden. De minnaar was haar dienaar, haar slaaf en haar gevangene. Hij kon ziek worden van liefde, en alleen zij kon hem genezen. Soms wees de dame hem af of zag ze hem niet eens staan, maar hij bleef haar toch liefhebben.

Opvallend is de verhouding tot het huwelijk. Volgens dezelfde bron waren hoofse geliefden ‘zelden met elkaar getrouwd’, en vaak was een van beiden of waren allebei met iemand anders getrouwd. Schrijvers uit die tijd dachten niet dat deze vorm van liefde snel zou bestaan tussen man en vrouw, omdat huwelijken in de adel werden gearrangeerd, soms al toen de kinderen heel jong waren. Adellijke vrouwen zoals Eleonora van Aquitanië en Marie de Champagne moedigden deze gedichten aan. De pagina noemt ook mogelijke invloeden van Arabische dichters in Spanje en van de Romeinse dichter Ovidius.

Hoe deze literatuur samenhing met de werkelijke relaties tussen mannen en vrouwen, is moeilijk te zeggen. Het gaat om idealen in gedichten en verhalen, niet om beschrijvingen van het dagelijks leven.

Van verstandshuwelijk naar liefdeshuwelijk

De Amerikaanse historica Stephanie Coontz schreef in 2005 het boek Marriage, a History. Volgens een samenvatting in Greater Good Magazine laat ze zien hoe het huwelijk zich ontwikkelde van een economisch en politiek verbond tussen twee of meer families tot een band tussen twee mensen. In een interview met The Christian Science Monitor zei ze: ‘Ik was verbaasd hoe eensgezind mensen tot het eind van de achttiende eeuw waren dat liefde geen goede reden was om te trouwen.’ Trouwen ging volgens haar vooral over het krijgen van schoonfamilie en over economische en politieke belangen.

Het idee dat partners zelf kiezen, op basis van liefde, ontstond volgens Coontz in de achttiende eeuw. Tegenstanders waren bang dat dit tot wanorde zou leiden, bijvoorbeeld tot meer scheidingen en meer rechten voor vrouwen. Coontz noemt het huwelijk op basis van liefde ‘vervullender, liefdevoller en hartstochtelijker’ dan de huwelijken die ze uit het verleden bestudeerde. Maar ze wijst ook op de keerzijde: dezelfde vrijheid die het mogelijk maakt om een huwelijk naar eigen wens in te richten, maakt het ook mogelijk om niet te trouwen. In 2007 zei ze tegen Greater Good dat de vriendschap en intimiteit in een huwelijk tegenwoordig ‘veel dieper’ moeten zijn.

Liefde en huwelijk in verschillende culturen nu

Hoe belangrijk liefde is voor een huwelijk, verschilt ook vandaag tussen landen. Robert Levine en collega’s vroegen in 1995 studenten in elf landen, waaronder India, Pakistan, Thailand, Mexico, Brazilië, Japan, Engeland en de Verenigde Staten, hoe belangrijk liefde is om te trouwen en om getrouwd te blijven. In westerse en verwesterde landen vonden studenten liefde het belangrijkst. In landen met een meer collectieve cultuur, waar de groep zwaarder weegt dan het individu, was liefde minder belangrijk. De verschillen waren groter bij de beslissing om te trouwen dan bij de vraag of je getrouwd blijft. Tussen mannen en vrouwen waren er weinig verschillen.

Landen waar liefde zwaarder woog, hadden gemiddeld een hogere levensstandaard, en meer huwelijken en scheidingen. Volgens Bode en Kushnick neemt de rol van romantische liefde bij partnerkeuze en huwelijk in veel delen van de wereld toe, nu gearrangeerde huwelijken minder vaak voorkomen of veranderen. Ze verbinden dat onder meer met de toenemende gelijkheid tussen vrouwen en mannen.

Ook binnen een relatie kunnen partners met een andere achtergrond verschillend denken over liefde en huwelijk. Daarover gaat cultuurverschillen in een relatie. Hoe intimiteit, passie en toewijding samen verschillende soorten liefde vormen, ook in een gearrangeerd huwelijk, staat bij de driehoekstheorie. Meer artikelen staan in het overzicht psychologie.

Bronnen

1. Jankowiak, W.R. & Fischer, E.F. (1992). A cross-cultural perspective on romantic love. Ethnology, 31(2), 149–155. doi.org/10.2307/3773618
2. Bode, A. & Kushnick, G. (2021). Proximate and ultimate perspectives on romantic love. Frontiers in Psychology, 12, 573123. doi.org/10.3389/fpsyg.2021.573123
3. Karandashev, V. (2015). A cultural perspective on romantic love. Online Readings in Psychology and Culture, 5(4). doi.org/10.9707/2307-0919.1135
4. University of Aberdeen. The Knight and the Lion: Love. abdn.ac.uk
5. Campbell, K. (3 augustus 2005). Today’s marriages: more fulfilling, and yet more fragile. The Christian Science Monitor. csmonitor.com
6. Smith, J.A. (15 mei 2007). Interview with family historian Stephanie Coontz. Greater Good Magazine, UC Berkeley. greatergood.berkeley.edu
7. Levine, R., Sato, S., Hashimoto, T. & Verma, J. (1995). Love and marriage in eleven cultures. Journal of Cross-Cultural Psychology, 26(5), 554–571. doi.org/10.1177/0022022195265007

Laatst gecontroleerd: 11 november 2026. Redactie: Liefde.org team. Algemene informatie, geen persoonlijk advies.